Chào mẹ, tôi là ThS.BS Phùng Tiến Hiệu. Gần 7h tối tại phòng khám, tôi hay gặp những người mẹ bế con trên tay với gương mặt đầy tội lỗi. Câu hỏi luôn là: \”Bác ơi, em chăm sai ở đâu mà con vừa hết cảm lại bị viêm tai giữa?\”.
Khi hiểu được ngọn ngành \”tại sao\” và \”cần làm gì\”, nỗi hoảng loạn lúc nửa đêm sẽ tự tan đi.
1. Tại sao con cứ \”hết cảm là viêm tai\”? (Lỗi tại cái \”máng nước\”)
Mẹ đừng tự trách mình. Nguyên nhân nằm ở cấu tạo cơ thể của trẻ nhỏ chứ không phải do cách chăm sóc. Tai giữa và mũi họng thông với nhau bởi một ống gọi là vòi nhĩ (vòi Eustachian) — giống như một cái ống thoát nước và thông khí cho tai. Ở người lớn, ống này dài và dốc nên dịch khó chảy ngược lên. Nhưng ở trẻ 1–3 tuổi, ống này vừa ngắn lại vừa nằm gần như ngang bằng.
Mẹ hãy tưởng tượng sự khác nhau giữa một máng nước dốc đứng và một máng nước đặt phẳng: máng phẳng thì nước dễ đọng lại, thậm chí sánh ngược vào trong. Khi con bị cảm, mũi họng đầy dịch và vi khuẩn sẽ dễ dàng \”trào ngược\” lên tai giữa và mắc kẹt lại — đó chính là \”đất lành\” cho vi khuẩn sinh sôi, gây viêm tai giữa.
2. Cơn đau tai và chuyện chảy mủ: chiếc \”van xả\” bất đắc dĩ
- Tại sao con đau dữ dội về đêm? Khi con nằm xuống, dịch dồn lại ép vào màng nhĩ gây đau nhói. Vì con chưa biết nói, con chỉ có thể khóc thét, giật mình, hoặc dụi tai.
- Chảy mủ tai có đáng sợ không? Khi áp lực quá lớn, màng nhĩ có thể rách một lỗ nhỏ để mủ thoát ra — nghe thì sợ nhưng thực tế đó là một cái \”van xì hơi\”, giúp con bớt đau. Lỗ thủng này thường tự lành nếu được điều trị đúng. Tuy nhiên, tuyệt đối không tự nhỏ thuốc khi thấy tai con chảy mủ, mẹ cần đưa con đi khám ngay.
3. Kháng sinh: không phải cứ viêm tai là phải uống
Đây là điều tôi luôn trăn trở trong triết lý hành nghề: hạn chế lạm dụng kháng sinh. Kháng sinh chỉ diệt được vi khuẩn, không có tác dụng với virus. Với những trường hợp nhẹ, tôi thường tư vấn mẹ theo dõi sát trong 48 giờ. Nếu con cải thiện nhờ hạ sốt, giảm đau và chăm sóc mũi họng tốt, con có thể khỏi mà không cần dùng đến kháng sinh. Việc dùng kháng sinh bừa bãi còn khiến vi khuẩn kháng thuốc, làm những lần bệnh thực sự cần thuốc sau này khó khăn hơn.
4. \”Cạm bẫy\” của sự khỏi bệnh: vì sao phải soi lại tai sau 4–6 tuần?
Đây là phần quan trọng nhất nhưng mẹ thường bỏ qua. Khi con hết sốt, hết đau, mẹ nghĩ con đã khỏi. Nhưng thực tế, dịch có thể vẫn ứ lại âm thầm trong tai giữa nhiều tuần (gọi là viêm tai giữa ứ dịch).
Nếu khoang sau màng nhĩ đầy dịch, con sẽ nghe như bị bịt bông vào tai. Ở lứa tuổi 1–3 — \”giai đoạn vàng\” để học nghe và nói — nếu con nghe không rõ trong vài tuần sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tập nói.
Vì thế, tôi luôn hẹn các bé quay lại soi tai sau 4–6 tuần để chắc chắn dịch đã rút hết. Một lần soi vài phút đổi lấy sự an tâm về thính giác trọn đời cho con là một cái hẹn rất đáng giá.
5. Bản đồ \”Cờ đỏ\”: khi nào cần đưa con đi khám ngay?
- Khó thở, thở rít, tím tái môi.
- Co giật, li bì, khó đánh thức.
- Sốt kèm phát ban tím không mờ khi ấn.
- Đau tai nhiều, chảy mủ tai hoặc nghe kém đột ngột.
- Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt ≥ 38°C.
- Sốt cao không hạ sau khi dùng thuốc, hoặc sốt kéo dài trên 3 ngày.
- Kiểu \”bệnh hai pha\”: con đang đỡ bỗng nhiên sốt lại hoặc nặng hơn.
- Bỏ bú, nôn mọi thứ, tiểu ít, môi khô.
6. Mẹ nên làm gì ngay lúc này?
- Giảm đau, hạ sốt: Dùng Paracetamol (10–15 mg/kg) theo cân nặng, không dùng Aspirin cho trẻ.
- Bù nước: Cho con uống nhiều nước, sữa hoặc Oresol pha đúng tỉ lệ.
- Chăm sóc mũi họng: Rửa và hút mũi nhẹ nhàng để thông thoáng \”ống thoát nước\” của tai.
- Không tự ý mua kháng sinh: Hãy để bác sĩ quyết định dựa trên tình trạng lâm sàng của con.
- Ghi lịch soi lại tai: Đặt nhắc nhở vào điện thoại mốc 4–6 tuần sau đợt bệnh.
Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy đưa người bệnh tới cơ sở y tế để được bác sĩ trực tiếp thăm khám.